Loading...

PODCAST

PrzySłowie

Polskie Radio S.A.

Przy kawie, przy herbacie, przy okazji, przy obcych i znajomych - każda rozmowa jest inna. A gdyby tak spotkać się przy słowie? Porozmawiać o jego sile, smaku i brzmieniu. O tym, które słowa lubimy, a których chcemy unikać; o języku, który nas otacza, i naszym stosunku do niego. Do rozmowy na te tematy zapraszam osoby, dla których język jest narzędziem pracy, partnerem i przyjacielem w codziennym życiu. Do usłyszenia - Mateusz Adamczyk. Nowe odcinki od poniedziałku do czwartku. #slowa #jezyk

science social sciences

All Episodes

2:52

Skąd się wzięły słowa: "kolega", "kumpel" i "kamrat"?

PrzySłowie ·

2026/10/07

"Kolega" to zapożyczenie z łaciny, w której "collēga" oznacza towarzysza. A słowo to wzięło się od połączenia cząstki "con" oraz czasownika "legāre". "con" oznaczało razem, z. Zaś "legāre" to wybierać. Pierwotnie "collēga" oznaczał więc wspólnie wybranego do pracy, czyli mówiąc prościej: współpracownika. I takie znaczenie funkcjonuje wciąż na przykład w języku angielskim, w którym "colleague" oznacza właśnie współpracownika. "Kumpel" z kolei to zapożyczenie z języka niemieckiego, w którym słowo to

pl

2:47

Co to są "androny" i skąd się wzięły?

PrzySłowie ·

2026/10/06

Androny to brednie, głupstwa, rzeczy niewiarygodne. Możemy więc pleść, prawić, wygadywać czy wypisywać androny. W językoznawstwie funkcjonują dwie teorie na temat pochodzenia tego wyrazu. Pierwsza z nich mówi o tym, że "androny" wzięły się od łacińskiego "androna" w znaczeniu uliczka albo zbieg ulic. I tak jak zawiłe są uliczki, tak zawiłe i kręte może być czyjeś gadanie, a przecież wiemy, że jeśli ktoś kręci to kłamie i opowiada głupoty. Druga teoria nawiązuje do tego samego łacińskiego słowa, ale

pl

2:18

Pochodzenie słowa... "męczybuła"

PrzySłowie ·

2026/10/05

"Męczybułą" określamy kogoś, kto jest marudny i dużo narzeka, co sprawa, że zachowanie takiej osoby jest trudne do zniesienia. Prawdopodobnie jednak najpierw nazywano tak - oczywiście żartobliwie piekarza. A to dlatego, że wyrabianie ciasta jest pracą czasochłonną, mozolną i często uciążliwą. Nieco później określenie "męczybuła" przeniesiono na robotnika, któremu ciężko idzie praca. I tu pojawia się element dezaprobaty, który widoczny jest także we współczesnym znaczeniu tego słowa. Bo przecież

pl

2:40

Skąd się wzięło powiedzenie "wyjść jak Zabłocki na...

PrzySłowie ·

2026/10/01

Jeśli ktoś "wyszedł jak Zabłocki na mydle", to oczywiście podjął działanie, które okazało się niewłaściwe i zamiast korzyści przyniosło stratę. Z tym popularnym powiedzeniem związana jest anegdota, według której ziemianin Cyprian Franciszek Zabłocki wpadł na pomysł, żeby zarobić na produkcji mydła i sprzedawać je za granicą, a przy okazji ominąć cło. Przywiązał więc skrzynie z towarem do barki i zanurzył je w Wiśle, tak by nie zauważyli ich celnicy. Kiedy transport dotarł do Gdańska i skrzynie

pl

2:33

Dlaczego, kiedy mówimy nieprawdę, to "ściemniamy"?

PrzySłowie ·

2026/09/30

"Ściemniamy", "puszczamy ściemę" czy "walimy ściemę" - bo takie wyrażenia też funkcjonują w naszym języku potocznym - to zwroty raczej młodzieżowe, choć już dawno przedostały się do języka niemłodzieży. A dotyczą metafory, która obecna jest w języku od bardzo dawna. Pierwotnie mówiono o "zaciemnianiu prawdy". Jeśli coś staje się ciemne, to jednocześnie mniej widoczne, mniej przejrzyste, a więc łatwo się w tym pogubić. I dlatego brak wiedzy, niepewność czy manipulacja wiążą się z ciemnością, Mówimy

pl

2:24

Jakie jest pochodzenie słowa "okręt"?

PrzySłowie ·

2026/09/29

Wyraz okręt pochodzi od czasownika "okręcać", a w zasadzie "kręcić". Prasłowiańskie słowo obkrǫtъ oznaczało to, co jest kręcone, plecione, a następnie wykonane w ten sposób naczynie. Następnie poprzez skojarzenie kształtu statku z naczyniem - "okrętem" zaczęto nazywać obiekt służący do pływania po wodzie lub pod nią (bo przecież mamy jeszcze okręty podwodne). Nazwy statków pochodzą od nazw naczyń także w innych językach. Przykładem jest francuskie vaisseau, które wywodzi się od łacińskiego vās,

pl

2:17

Co oznacza i skąd się wzięło słowo "mydłek"?

PrzySłowie ·

2026/09/28

Słownik warszawski z początku XX wieku podaje, że "mydłek" to człowiek przebiegły, filut, frant, krętacz. Henryk Sienkiewicz w "Panu Wołodyjowskim" pisał: "Waćpanna nie myśl, żebym ja był człek lekki, albo jakowyś mydłek, bo mi i lata nie po temu'. A słowo to wzięło się, oczywiście, od wyrazu "mydło", które kojarzy się z czymś śliskim - tak też przecież mówimy o człowieku przebiegłym. Dodatkowo taki ktoś może nam "zamydlić oczy", czyli rozmyślnie nas oszukać, wmawiając nam nieprawdę. Dawniej

pl

2:44

Dlaczego stosujemy "my zjednujące"

PrzySłowie ·

2026/09/24

Stosowanie form pierwszej osoby liczby mnogiej, czyli "my", zwykle ma funkcję perswazyjną i służy budowaniu więzi - ma stworzyć poczucie wspólnoty między nadawcą a odbiorcą. Używając tak zwanego "my zjednującego" albo komunikujemy bliskość, współodpowiedzialność i solidarność, albo staramy się je wytworzyć za pomocą samego języka. Ma to sprawić, że druga strona chętniej stosuje się do zaleceń czy instrukcji... Oczywiście "my zjednujące" może także służyć manipulacji, gdy nadawca sztucznie przypisuje

pl

2:18

Pisownia, wymowa i odmiana słów typu "pesymizm" czy...

PrzySłowie ·

2026/09/23

Najczęściej mówimy o "romantyźmie" lub o "pesymiźmie". Nie oznacza to jednak, że wymowa "romantyzmie" lub "pesymizmie" jest błędna. Jest mniej naturalna dla naszego aparatu artykulacyjnego, a przez to może wydawać się sztywna i zwracać uwagę innych osób, co nie pozostaje bez konsekwencji dla naszej komunikacji. Co ważne, poprawny zapis takich słów to wyłącznie ten z twardym "z" czyli "romantyzmie" i "pesymizmie" - wariantywna jest jedynie wymowa. A skąd w niej to miękkie "ź"? Dzieje się tak dlatego,

pl

2:36

Skąd wulgaryzmy w ustach... Izabeli Łęckiej?

PrzySłowie ·

2026/09/22

Nowy serial "Lalka" wzbudza wiele emocji... także językowych. Z ust Izabeli Łęckiej pada obraźliwe "ty, **ujcu borsuczy" (pierwsza głoska h pominięta ze względów obycazjowych). Skąd się wzięło to określenie? W słowniku warszawskim z początku XX wieku słowo "chyujec" oznacza chudego wieprza przeznaczonego do opasu. Słowa związane ze świniami od wieków służą do obrażania siebie nawzajem. Co ciekawe, od wyrazu "**ujec" pochodzi prawdopodobnie współcześnie używany wulgaryzm "**uj". Jest jeszcze teoria

pl

2:28

"Strzyc uszami i strzyc włosy" - czy chodzi o to samo...

PrzySłowie ·

2026/09/21

"Strzyżenie włosów" i "strzyżenie uszami", czyli nasłuchiwanie, mają wiele wspólnego. Sam czasownik "strzyc" pochodzi od praindoeuropejskiego streig - w znaczeniu uderzać, obrabiać za pomocą ostrego narzędzia. W przypadku "strzyżenia włosów" sprawa jest jasna - za pomocą nożyczek, a w czasach naszych dalekich przodków innego ostrego narzędzia, obcina się kosmyki włosów, czyli w jakiś sposób się je obrabia. W przypadku "strzyżenia uszami" ważny jest sam ruch. Ruch cięcia czy uderzania ostrym

pl

2:42

Dlaczego na geja mówi się obraźliwie "pedał"?

PrzySłowie ·

2026/09/17

Wyraz "pedał" pochodzi najpewniej z języka francuskiego, w którym "pedale" to pogardliwe określenie na homoseksualnego mężczyznę. W językoznawstwie francuskim funkcjonują dwie teorie na temat etymologii tego słowa. Niektóre źródła podają, że francuskie słowo wzięło się od wyrażenia les pédales qui craquent, czyli dosłownie "pękające pedały", którego używano w stosunku do cyklistów, których trenerem był Paul Ruinart - homoseksualista, rzekomo otaczający się młodymi kolarzami i wchodzący z nimi w

pl

2:23

Co oznacza i skąd się wzięło słowo "zakapior"?

PrzySłowie ·

2026/09/16

"Zakapior" to w polszczyźnie ogólnej oczywiście osoba skłonna do zaczepek; awanturnik, zawadiaka, ale już mniej oczywiste jest pochodzenie tego słowa. Niektóre źródła podają, że wyraz ten ma związek z dawnym określeniem "kapa", czyli męskie okrycie wierzchnie, rodzaj płaszcza lub peleryny albo staropolskim "kapica" jako odzienie wierzchnie mnichów, habit albo kaptur. Zakapior więc to pierwotnie człowiek odziany w kapę, ktoś zakapturzony. Nasze skojarzenia z takimi postaciami doprowadziły do tego, że

pl

2:31

Skąd się wzięło powiedzenie "za wysokie progi”?

PrzySłowie ·

2026/09/15

W chatach, w których mieszkali chłopi, progi zazwyczaj były wyższe niż w dworach. A to dlatego, że do ochrony przed przeciągami czy zalaniem wodą, do czego służył właśnie próg, bogatsi wykorzystywali sień, przedsionek czy lepsze drzwi i dokładniejszą stolarkę. Dlatego powiedzenie "za wysokie progi" lub "za wysokie progi na twoje nogi" należy traktować metaforycznie. Próg od dawna stanowi symbol granicy pomiędzy światami - pierwotnie światem zewnętrznym a domem, a wtórnie między światem biedoty i

pl

2:23

Skąd się wzięła nazwa "Bieszczady"?

PrzySłowie ·

2026/09/14

Według legendy nazwa "Bieszczady" to miejsce występowania i ścierania się diabłów, czyli biesów oraz czadów, znaczy dobrych duchów, aniołów. Ta równowaga miała zapewniać spokój, co umożliwiło ludziom zasiedlanie tego kawałka ziemi. I choć to bardzo ciekawa, szczególnie kulturowo, etymologia, to z językoznawczego punktu widzenia nieprawdziwa. Nazwa "Bieszczady" pochodzi prawdopodobnie od średnio-dolno-niemieckiego beschet czy skandynawskiego besked w znaczeniu rozdział, rozdzielenie, rozłączenie. Od

pl

2:07

Czy określenie "opowiadać banialuki" ma coś wspólnego...

PrzySłowie ·

2026/09/10

Wyraz "banialuka" rzeczywiście na wiele wspólnego z nazwą miasta Banja Luka. A pochodzi od imienia bohaterki utworu Hieronima Morsztyna "Historyja ucieszna o zacnej królewnie Banialuce ze wschodniej krainy". W związku z tym, że dzieło to zawiera dużo elementów baśniowych i fantastycznych, wyraz banialuka zaczął oznaczać niewiarygodne historie, a następnie głupstwa. Samo imię królewny pochodzi właśnie od nazwy Banja Luka, czyli miasta położonego w zachodniej części Bośni i Hercegowiny... A czym się

pl

2:13

"Figa z makiem z pasternakiem"...

PrzySłowie ·

2026/09/09

Frazeologizm "figa z makiem" może być używane zarówno w znaczeniu nic; zupełnie nic, jak i w funkcji wyrażenia sprzeciwu. "Figa" pochodzi tu prawdopodobnie od dawnego sformułowania "figi podawać", czyli wyśmiewać, szydzić z kogoś, pokazując odpowiedni gest - figę właśnie. A chodzi o umieszczenie kciuka między palcem wskazującym a środkowym, który to gest symbolizuje tu żeńskie genitalia i który podobno znany był już starożytnym Rzymianom. Sam gest i jego nazwa przywędrowały do nas najprawdopodobniej

pl

2:05

Czy "gród" ma coś wspólnego z "ogrodem"?

PrzySłowie ·

2026/09/08

Słowa "ogród" i "gród" mają wspólnego przodka. Dawniej istniało słowo "gord", które oznaczało miejsce odgrodzone. I stąd słowo "gród", bo przecież "gród" to osada obronna położona w trudno dostępnym miejscu’, która jest miejscem odgrodzonym - najczęściej wałami i fosą. Z kolei, gdy spojrzymy na słowo "ogród", to znajdziemy duże podobieństwo do wyrazu "gród". Dzisiejszy ogród kojarzy nam się głównie z kwiatami, ale nasi przodkowie rozumieli to słowo szerzej i ogrodem nazywali odgrodzony kawał ziemi,

pl

2:13

Inne znaczenie słowa "kuguar"

PrzySłowie ·

2026/09/07

"Kuguar" lub "kuguarzyca" to kobieta w średnim wieku, która jest pewna siebie, atrakcyjna i – co ważne – uwodzi mężczyzn młodszych od siebie. Zazwyczaj jest to słowo wartościujące pozytywnie. Wyraz "kuguar" w znaczeniu dotyczącym kobiet pochodzi z języka angielskiego, w którym skojarzono cechy takiej osoby z cechami drapieżnego zwierzęcia, które poluje, by zaspokoić swój apetyt. Bo przecież kuguar to puma, czyli drapieżne zwierzę z rodziny kotowatych. Motywacją tego skojarzenia są już wcześniejsze

pl

3:19

Skąd pochodzi wyraz "kondolencje"?

PrzySłowie ·

2026/09/03

Słowo "kondolencje" pochodzi z łaciny, w której condolēre oznacza cierpieć razem. I właśnie taką funkcję mają pełnić wypowiadane przez nas słowa - dawać sygnał, że osoba w żałobie nie pozostaje sama. Forma kondolencji zależy oczywiście od okoliczności, a przede wszystkim od stopnia zażyłości z osobą, która cierpi. Jeśli jesteśmy w bliskiej relacji z taką osobą, dobór słów często przychodzi nam nieco łatwiej, a naszą obecność i wsparcie możemy też wyrażać niewerbalnie, np. przytuleniem. Czasami

pl

984 results

Similar Podcasts

Rabbit Hole of Research

Jotham Austin, II PhD, Nick Elizalde,...

La Science CQFD

France Culture

Planetary Radio: Space Exploration, Astronomy and Science

The Planetary Society

aboutlogic

Deniz Sarikaya, Thorsten Altenkirch

The 365 Days of Astronomy

365DaysOfAstronomy.org